Nieuczesane refleksje: Inżynieria konceptualna

inżynieria myśli

Zainspirowany metaforą filozofii jako inżynierii konceptualnej, którą w swoim kapitalnym tekście posłużyła się Ola, chciałbym zebrać i podzielić się paroma metafilozoficznymi myślami.

Zrozumieć rzeczywistość

Opisywanie filozofii jako inżynierii konceptualnej z pewnością unika pewnej pretensjonalności. Filozofia jako inżynieria odznacza się sporą autonomią i kreatywnością. Nie jest dyscypliną tylko i wyłącznie deskryptywną, ale wyznacza pewne standardy wobec naszych mądrości na temat świata czy życia. Dodatkowo stawia wyzwania naszemu konceptualnemu rozumieniu: poddaje w wątpliwość i ulepsza nasze naiwne posługiwanie się wielkimi pojęciami, takimi jak sprawiedliwość, prawda, wiedza czy dobro.

W dość tradycyjnym rozumieniu, filozofia ma jedynie na celu poszukiwanie prawdy na temat otaczającego nas świata. Prawda ta rozumiana jest jako niezależna od ludzkiego widzimisię. Filozof powinien dotrzeć do tego jaki świat jest na prawdę, a nie jaki nam się wydaje. Filozofia jako inżynieria konceptualna czerpie z tej tradycji. Przypisuje filozofii głównie funkcję poznawczą, tłumaczącą pewne zagadnienia poprzez klasyfikującję skomplikowanych koncepcji. Osiągnąwszy porządek w koncepcjach będziemy w stanie lepiej zrozumieć problemy, które nas interesują. Pozbycie się mętnych pojęć uczyni nasz obraz świata bardziej przejrzystym i zgodnym z prawdą.

Przyjrzyjmy się przykładowi, który lepiej zilustruje działania inżynierii konceptualnej. W konfrontacji z organizmami takimi jak ośmiornice, które ewolucyjnie poszły zupełnie inną drogą rozwoju niż kręgowce, naukowcy i filozofowie napotkali wiele trudności by mówić o ich niezwykłych umiejętnościach. Przypisywanie im inteligencji kompletnie nie przystawało do naszego rozumienia czym jest inteligencja. Pojęcie inteligencji przez lata było i wciąż jest używane do opisywania ludzkich jakości umysłowych. To człowiek stał się miarą tego co uznać za inteligentne.

Przykład z ośmiornicami w roli głównej (o wiele lepiej opisany w książce Other minds), wprowadza nas w jedną z wciąż toczących się debat filozoficznych. Czy ludzki umysł jest jedyną formą inteligencji? W tej debacie filozofia jest uprawiana głównie jako inżynieria konceptualna. Uzbrojeni w przykład ośmiornic filozofowie tacy jak Peter Godfrey-Smith poddają w wątpliwość nasze powszechne rozumienie umysłu oraz antropocentrycznych standardów inteligencji.

Wyjść poza teorię

Pomimo sympatii do metafory inżynierii konceptualnej, uważam, że nie oddaje ona w pełni prawdziwego potencjału, który posiada filozofia. Celem filozofii zaraz obok porządkowania, modyfikowania, czy innego typu majstrowania przy naszych koncepcjach, jest również zmienianie, ulepszanie i budowanie lepszego świata.   

Pojęcia oraz sposób w jaki się nimi posługujemy ma znaczący wpływ na otaczającą nas rzeczywistość. Nasza koncepcja ośmiornicy oraz jej biologiczne rozumienie być może nie determinuje bezpośrednio istnienia tych istot. Nasze posiadanie koncepcji ośmiornicy, nie ma wpływu na fakt istnienia tych stworzeń. Jednak to czy i jak nasze pojęcia umysłu i inteligencji są stosowane do tych stworzeń, może mieć bezpośredni wpływ na sposób w jaki je traktujemy.

Jednak pojęcia nie tylko mogą implikować działania moralne. Bardziej kontrowersyjnie, pojęcia mogą stwarzać nowe, dotąd niespotykane byty. Jednym z przykładów jest koncepcja rasy. Nasze współczesne rozumienie rasy jest stosunkowo niedawne i bardzo względne. Pojęcie rasy zostało wykształcone przez białoskórych, którzy ustanowili polityczną i społeczną dominację nad czarnoskórymi. Same pojęcie, które przedstawiane jest jako biologiczne, jest głęboko zakorzenione w pogardzie i poczuciu wyższości jednej grupy, w stosunku do drugiej, która odznacza się innymi cechami fenotypowymi.

Współczesna nauka nie potrafi jednoznacznie wyodrębnić ras ludzkich pod względem morfologicznym i genetycznym. Jednak biorąc pod uwagę historię i aktualny stan wielu społeczeństw, niełatwo jest stwierdzić, że rasy wcale nie istnieją. Oznaczałoby to brak możliwości mówienia o dyskryminacji ze względów rasowych. Lata niesprawiedliwości i cierpienia doświadczanych przez ludzi o innym kolorze skóry w krajach cywilizacji zachodniej, mogłyby pójść w zapomnienie. Wiele filozofów jak np. Sally Haslanger, twierdzi więc, że rasa jest konstrukcją społeczną.

Koncepcje tworzą skomplikowane siatki, które możemy lepiej zrozumieć dzięki filozofii a.k.a. inżynierii konceptualnej. Chciałbym jednak podkreślić, że nasze koncepcje oraz sposób w jaki nimi się posługujemy, wpływają na społeczną rzeczywistość, w której żyjemy. Przed filozofami stoi więc wyzwanie, aby wziąć pod uwagę jak diametralnie można wpłynąć na los ludzi poprzez inżynierię konceptualną.

Photo by Boban Simonovski on Unsplash